Trening umiejętności społecznych dla dzieci: TUS u przedszkolaka

Trening umiejętności społecznych (TUS) to zaplanowane zajęcia, zwykle w małej grupie. Dziecko ćwiczy na nich w zabawie to, czego nie da się wyczytać z książki: jak dołączyć do zabawy, poprosić o pomoc, poczekać na swoją kolej, przegrać bez wybuchu złości i nazwać, co czuje. U przedszkolaka TUS opiera się na ruchu, scenkach, bajkach i grach, a nie na rozmowie przy stoliku. Najlepiej działa w grupie dobranej do wieku i możliwości dzieci, przy stałej współpracy prowadzącego z rodzicami. Poniżej opisujemy, jak wyglądają takie zajęcia, dla kogo są, po czym poznać dobrą grupę i co możesz robić w domu, żeby ćwiczone umiejętności zostały z dzieckiem na dłużej.

Krótko mówiąc

• TUS rozwija kompetencje społeczne, komunikacyjne i emocjonalne, a przy okazji samoocenę i poczucie własnej wartości dziecka.
• Dla przedszkolaków zajęcia trwają krócej niż dla starszych dzieci, zwykle około 45 minut, a grupa liczy najczęściej od 4 do 8 osób.
• Z TUS korzystają dzieci nieśmiałe, impulsywne, z trudnościami w relacjach, a także dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego.
• Przed zajęciami prowadzący powinien poznać zasoby i trudności dziecka, a po cyklu sprawdzić, co się zmieniło.
• Największy efekt daje połączenie zajęć z codziennym ćwiczeniem tych samych umiejętności w przedszkolu i w domu.

Spis treści

• Czym jest TUS i jakie umiejętności rozwija
• Dla kogo są zajęcia TUS w przedszkolu
• Jak przebiegają zajęcia TUS dla przedszkolaków
• Przykładowe ćwiczenia, które sprawdzają się u przedszkolaków
• Co mówią badania o skuteczności TUS u małych dzieci
• Jak wybrać dobrą grupę TUS
• Jak wspierać umiejętności społeczne dziecka w domu
• Kiedy porozmawiać ze specjalistą
• Nasza perspektywa
• TUS w Mruczankowym Przedszkolu na Bielanach
• Najczęstsze pytania rodziców
• Źródła

Czym jest TUS i jakie umiejętności rozwija

Specjaliści opisują trening umiejętności społecznych jako zorganizowaną formę terapii, indywidualnej lub grupowej, nastawioną na rozwój kompetencji społecznych, komunikacyjnych i emocjonalnych oraz na zmianę zachowań na takie, które otoczenie lepiej przyjmuje. Zajęcia wzmacniają też umiejętności poznawcze, poczucie tożsamości i samoocenę.

W praktyce, u dzieci w wieku 3–6 lat, chodzi o bardzo konkretne rzeczy:

• Wchodzenie w relacje: przywitanie się, zapytanie „czy mogę się z tobą pobawić?”, przedstawienie się nowej osobie.
• Komunikacja: słuchanie, gdy ktoś mówi, proszenie zamiast zabierania, mówienie „nie” bez krzyku.
• Emocje: rozpoznawanie radości, złości, smutku i strachu u siebie i u innych, nazywanie ich słowami.
• Radzenie sobie ze złością i porażką: co zrobić, gdy przegrywam, gdy ktoś zburzy moją budowlę, gdy muszę czekać.
• Współpraca: dzielenie się zabawkami, wspólne budowanie, zgadzanie się na zasady gry.
• Rozwiązywanie konfliktów: szukanie wyjścia, które pasuje obu stronom, przepraszanie i przyjmowanie przeprosin.

To umiejętności, które dorosłym wydają się oczywiste. Dla czterolatka każda z nich jest jednak osobnym zadaniem, które trzeba wiele razy przećwiczyć, zanim stanie się nawykiem.

Dla kogo są zajęcia TUS w przedszkolu

TUS nie jest zarezerwowany dla dzieci z diagnozą. Na zajęcia trafiają przedszkolaki, które:

• trudno nawiązują kontakt z rówieśnikami albo bawią się głównie same,
• reagują złością, biciem lub płaczem, gdy coś idzie nie po ich myśli,
• nie potrafią przegrywać ani czekać na swoją kolej,
• są bardzo nieśmiałe i wycofane w grupie,
• przeżywają trudną adaptację w przedszkolu,
• mają trudność z rozumieniem żartów, min i tonu głosu innych.

Zajęcia są też ważną częścią wsparcia dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, na przykład w spektrum autyzmu, z ADHD czy z opóźnionym rozwojem mowy. Dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego mogą, zgodnie z rozporządzeniem MEN z 9 sierpnia 2017 r., uczestniczyć w zajęciach rewalidacyjnych rozwijających umiejętności społeczne, w tym komunikacyjne.

W systemie oświaty TUS ma swój odpowiednik w przepisach. Rozporządzenie o pomocy psychologiczno-pedagogicznej wymienia wśród jej form w przedszkolu zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne, obok zajęć logopedycznych czy korekcyjno-kompensacyjnych. Rozporządzenie dotyczy przedszkoli publicznych i stanowi, że korzystanie z takiej pomocy jest dobrowolne i nieodpłatne. Jeśli Twoje dziecko ma opinię lub orzeczenie z poradni psychologiczno-pedagogicznej, zalecenia dotyczące pracy nad kompetencjami społecznymi często znajdziesz właśnie tam.

Jak przebiegają zajęcia TUS dla przedszkolaków

Dobre zajęcia mają stały rytm. Dzieci wiedzą, co je czeka, więc czują się bezpiecznie i łatwiej im spróbować czegoś nowego. Typowe spotkanie wygląda tak:

1. Powitanie w kręgu. Ten sam rytuał za każdym razem: piosenka, imię podane z piłką, pokazanie minką, jak się dziś czuję.
2. Przypomnienie zasad. Kilka prostych reguł, najlepiej na obrazkach: mówimy po kolei, słuchamy, nie robimy sobie krzywdy.
3. Wprowadzenie tematu. Krótka bajka, pacynka albo obrazek pokazuje problem, na przykład „Miś chce się bawić, ale nie wie, jak zapytać”.
4. Ćwiczenie umiejętności. Prowadzący pokazuje, jak można się zachować, dzieci odgrywają scenki, potem ćwiczą w parach lub małych podgrupach.
5. Zabawa ruchowa. Przerwa na ruch, w której ćwiczona umiejętność wraca, na przykład czekanie na sygnał albo współpraca w parze.
6. Podsumowanie i pożegnanie. Co dziś ćwiczyliśmy, za co mogę siebie pochwalić, wspólny rytuał na koniec.

W pracy z dziećmi stosuje się gry i zabawy, karty pracy, dyskusję, burzę mózgów, bajkoterapię i scenki. Dzięki nim dziecko ćwiczy relacje, komunikację i czekanie na swoją kolej w sytuacji, która przypomina prawdziwe życie, a nie lekcję.

Czas zajęć dopasowuje się do możliwości uczestników. Autorki poradnika o planowaniu TUS proponują takie ramy:

Dla trzylatka nawet 45 minut skupienia to dużo, dlatego w przedszkolu zajęcia przeplata się ruchem, a trudniejsze ćwiczenia trwają po kilka minut.

Przykładowe ćwiczenia, które sprawdzają się u przedszkolaków

Ćwiczenia na TUS są proste. Ich siła tkwi w powtarzaniu i w rozmowie po zabawie: co czułeś, co pomogło, co zrobisz następnym razem. Oto zabawy, które łatwo przenieść też do domu:

• Lustro. Dzieci w parach naśladują nawzajem ruchy i miny. Uczą się patrzeć na drugą osobę i dopasowywać do niej.
• Emocje na kostce. Na ściankach kostki są buzie z różnymi emocjami. Dziecko rzuca, nazywa emocję i mówi, kiedy ją ostatnio czuło.
• Czarodziejskie słowa. Scenki, w których trzeba poprosić, podziękować albo przeprosić. Pacynka „zapomina” tych słów, a dzieci jej podpowiadają.
• Wspólna wieża. Para buduje wieżę z klocków, ale każde dziecko może dokładać tylko klocki jednego koloru. Bez współpracy wieża nie powstanie.
• Stop i czekam. Zabawa ruchowa na sygnał, która ćwiczy hamowanie odruchu i czekanie na swoją kolej.
• Gra z przegraną. Krótka gra planszowa, po której rozmawiamy, jak można zareagować na porażkę i co powiedzieć zwycięzcy.
• Termometr złości. Dziecko pokazuje na rysunku termometru, jak bardzo jest złe, i wybiera sposób na ochłonięcie: głęboki oddech, przytulenie poduszki, odejście na chwilę.

Więcej pomysłów na wspólne zabawy, także takie, które rozwijają współpracę i cierpliwość, zebraliśmy w artykule o kreatywnych zabawach dla dzieci.

Co mówią badania o skuteczności TUS u małych dzieci

Badania nad programami dla przedszkolaków pokazują, że uporządkowana praca nad umiejętnościami społecznymi przynosi mierzalne zmiany. W tureckim badaniu z grupą kontrolną, w którym wzięło udział 34 dzieci w wieku 60–69 miesięcy, program edukacji społecznej poprawił umiejętność rozwiązywania problemów społecznych. We Francji pilotażowy program „Tina i Toni” dla dzieci w wieku 4–6 lat obejmował 12 aktywizujących sesji, a w grupie biorącej udział w zajęciach poprawiły się hamowanie reakcji, umiejętności społeczne i rozpoznawanie emocji.

Wspólny mianownik takich programów jest jasny: sesje mają stały plan, następują po sobie w przemyślanej kolejności i angażują dziecko w działanie. To dokładnie te cechy, po których warto oceniać grupę, do której zapisujesz dziecko.

Jak wybrać dobrą grupę TUS

Rodzic zwykle nie widzi zajęć od środka, ale może zadać kilka pytań, które dużo mówią o ich jakości. Grupę należy dobierać do wieku, etapu edukacyjnego oraz potrzeb i możliwości dzieci, a najefektywniejsza liczebność to 4–8 osób. Przy takiej grupie prowadzący może pracować z całością, w podgrupach i w parach.

Dużą zaletą jest TUS prowadzony w przedszkolu, do którego dziecko chodzi na co dzień. Prowadzący zna dziecko z codziennych sytuacji, a ćwiczone umiejętności od razu wracają w szatni, przy stole i na placu zabaw.

Jak wspierać umiejętności społeczne dziecka w domu

Kompetencje społeczne, takie jak współpraca, empatia i dbanie o innych, rozwijają się stopniowo w rodzinie i w przedszkolu, dzięki codziennym doświadczeniom. Komentarz do podstawy programowej zwraca też uwagę na edukacyjną wartość zwykłych chwil: powitania, prośby, podziękowania. Godzina zajęć w tygodniu to początek, a dom jest miejscem, gdzie dziecko ćwiczy najwięcej.

Po sesjach terapeuci często omawiają z rodzicami przebieg zajęć i ustalają obszar pracy w domu. Oto, co możesz robić na co dzień:

• Pytaj, czego się nauczyło. Zamiast „jak było?”, zapytaj: „w co się bawiliście z pacynką?” albo „jaką emocję dziś poznałeś?”.
• Nazywaj emocje. „Widzę, że jesteś zły, bo wieża się przewróciła”. Dziecko uczy się słów na to, co czuje.
• Pokazuj własnym przykładem. Przepraszaj, gdy się pomylisz, mów „proszę” i „dziękuję”, opowiadaj, jak sam radzisz sobie ze złością.
• Graj w gry planszowe. To najprostszy trening czekania na swoją kolej, przestrzegania zasad i przegrywania.
• Chwal konkretnie. „Super, że poczekałeś, aż siostra skończy mówić” uczy więcej niż ogólne „jesteś grzeczny”.
• Stwarzaj okazje. Spotkania z jednym kolegą w domu są łatwiejsze niż duży plac zabaw. Zacznij od małych sytuacji.
• Trzymaj się tych samych zasad co prowadzący. Jeśli na zajęciach dziecko uczy się „termometru złości”, używaj go też w domu.

Gdy dziecko ma też trudności z mową, praca nad komunikacją idzie w parze z ćwiczeniami logopedycznymi. Pomysły znajdziesz w naszych poradach logopedycznych dla rodziców.

Kiedy porozmawiać ze specjalistą

Przed włączeniem dziecka do grupy TUS potrzebne jest rzetelne rozpoznanie jego zasobów i możliwości, a po zakończeniu cyklu ocena efektów. Dzięki temu cele zajęć są dopasowane do dziecka, a nie do ogólnego planu.

Umów się na rozmowę z psychologiem dziecięcym albo pedagogiem specjalnym, jeśli:

• trudności w relacjach utrzymują się przez wiele miesięcy i nie mijają po adaptacji,
• dziecko często krzywdzi siebie lub innych w złości,
• unika kontaktu wzrokowego, nie reaguje na imię lub mówi znacznie mniej niż rówieśnicy,
• nauczyciele w przedszkolu sygnalizują, że dziecko wyraźnie odstaje od grupy,
• Ty sam czujesz, że coś Cię niepokoi i potrzebujesz zdania specjalisty.

W takich sytuacjach pomocna jest też publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna, która może wydać opinię lub orzeczenie. TUS jest wtedy często jedną z kilku form pomocy, obok terapii logopedycznej, integracji sensorycznej czy pracy z psychologiem.

Nasza perspektywa

W Mruczankowym Przedszkolu trening umiejętności społecznych nie jest dodatkiem doklejonym do planu dnia. Jest częścią tego, jak pracujemy z dziećmi, bo umiejętności społeczne dziecko ćwiczy przez cały dzień: przy powitaniu, w zabawie, przy stole i w szatni.

Pracujemy w małych grupach, ponieważ uważamy, że tylko wtedy dorosły naprawdę widzi każde dziecko. Widzi, kto potrzebuje zachęty, żeby dołączyć do zabawy, a kto musi nauczyć się czekać. W małej grupie łatwiej też przenieść to, co dziecko przećwiczyło na zajęciach, na zwykłe sytuacje w ciągu dnia.

Nasz zespół tworzą pedagog specjalny, logopeda, psycholog, fizjoterapeuta i nauczyciele wychowania przedszkolnego. Dzięki temu możemy spojrzeć na dziecko z kilku stron naraz. Trudności w relacjach często łączą się z mową, z regulacją emocji albo z przetwarzaniem bodźców, dlatego dla dzieci, które tego potrzebują, przygotowujemy indywidualne programy edukacyjno-terapeutyczne.

Zależy nam też na rozmowie z rodzicami. To, co dziecko ćwiczy u nas, najlepiej utrwala się wtedy, gdy w domu słyszy te same słowa i spotyka się z tymi samymi zasadami.

Tomasz

TUS w Mruczankowym Przedszkolu na Bielanach

Jeśli szukasz przedszkola, w którym trening umiejętności społecznych jest stałą częścią programu, zapraszamy do Mruczankowego Przedszkola na warszawskich Bielanach. Obok TUS prowadzimy zajęcia z języka angielskiego z native speakerem, rytmikę i zajęcia muzyczne, logopedię, gimnastykę korekcyjną i integrację sensoryczną. Wszystko w małych grupach, z opieką naszej kadry specjalistów.

Dzieciom ze specjalnymi potrzebami proponujemy indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny, a o tym, jak łączymy w jednej grupie dzieci o różnych potrzebach, piszemy na stronie o przedszkolu integracyjnym. Czesne wynosi 1400 zł miesięcznie, a opłata wpisowa 400 zł jednorazowo. Szczegóły znajdziesz w cenniku przedszkola, a metody pracy opisujemy w artykule o programie dydaktycznym w przedszkolu.

Najczęstsze pytania rodziców

Od jakiego wieku dziecko może chodzić na TUS?

Pierwsze zajęcia rozwijające umiejętności społeczne można prowadzić już z trzylatkami, jeśli są krótkie, pełne ruchu i oparte na zabawie. Z wiekiem zajęcia stają się dłuższe i bardziej oparte na rozmowie. Ważne, żeby grupa była dobrana do wieku i możliwości dzieci.

Czy dziecko musi mieć diagnozę, żeby uczestniczyć w TUS?

Nie. Z zajęć korzystają też dzieci nieśmiałe, impulsywne czy przeżywające trudną adaptację. Przed startem prowadzący powinien jednak poznać dziecko i porozmawiać z rodzicami, żeby ustalić, czy grupa to dobra forma wsparcia i nad czym pracować.

Jak szybko widać efekty treningu umiejętności społecznych?

To zależy od dziecka, jego trudności i tego, jak często umiejętności są ćwiczone poza zajęciami. Badane programy dla przedszkolaków obejmowały cykle po kilkanaście sesji. Najszybciej zmiany widać wtedy, gdy przedszkole i dom stosują te same zasady i słowa.

Czym różnią się zajęcia TUS w przedszkolu od zajęć w poradni?

W przedszkolu dziecko ćwiczy w grupie rówieśników, z którymi spędza cały dzień, więc nowe umiejętności od razu wracają w naturalnych sytuacjach. Prowadzący zna dziecko z codzienności i może reagować na bieżąco. Poradnia lub gabinet bywają uzupełnieniem, zwłaszcza gdy dziecko potrzebuje też innych form terapii.

Źródła

• Trening umiejętności społecznych jako forma zajęć rozwijających kluczowe kompetencje społeczne, terapiaspecjalna.pl
• TUS skrojony na miarę. Jak planować i realizować Trening Umiejętności Społecznych, fragment książki
• Rozporządzenie w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1798
• Wychowanie przedszkolne. Komentarz dydaktyczny do podstawy programowej, IBE
• The Effect of Social Skills Education on 60-69 Months Old Children

Rekomendacje

• Muzyka w przedszkolu: sprawdź, jak wyglądają nasze zajęcia! Rozwój muzyczny dzieci
• Terapia